Szalony kapelusznik

Czy Kapelusznik Carrolla był SZALONY? Kolejny przykład ścieżek, którymi można podążać za Białym Królikiem. Czasami  sprawia to konkretna osoba lub przedmiot. Innym razem pozornie proste pytanie może poprowadzić przez wszystkie polskie tłumaczenia.  „People mistakenly call him Mad Hatter. Carroll only wrote “Hatter” in the book. There is no “mad Hatter” in Carroll’s book. So I wonder … which Polish translators call him Szalony?” pyta Semperluxus.  No właśnie, czy Kapelusznik był szalony?  A jeśli nie, to który polski tłumacz nazwał nieszczęsnego rzemieślnika Szalonym Kapelusznikiem? Obecnie w Polsce mamy szesnaście tłumaczeń z języka angielskiego Alicji w Krainie Czarów. Podkreśliłam – tłumaczeń z języka angielskiego, ponieważ Alicja bywa tłumaczona także na podstawie wersji francuskiej. Zrobiła to  Wioletta Gołębiewska. Jeszcze inaczej ma się sprawa szaleństwa Kapelusznika w uproszczonych wersjach Alicji dla małych dzieci. Wszystko zależy wydanie jakie czytamy.  Wróćmy więc do źródła, czyli Lewisa Carrolla.

We are all mad here

Opis A Mad Tea-Party w rozdziale VII poprzedza dialog Alicji z Kotem ( Cheshire: 10 tłumaczy na 16)

“Cheshire Puss,” she began, rather timidly (…)

“What sort of people live about here?”

“In that direction”, the Cat said, waving its right paw round, “lives a Hatter: and in that direction”,  waving the other paw, “lives a March Hare. Visit either you like: they’re both mad.”

“But I don’t want to go among mad people,” Alice remarked.

“Oh, you ca’n’t help that,” said the Cat: “we’re all mad here. I’m mad. You’re mad.”

“How do you know I’m mad?” said Alice.

“You  must be”, said the Cat, “or  you wouldn’t have come here.”

Język polski szaleje już przy słowie Puss. Mamy: Kiziu, Kocie, Kiciu, Kiciusiu, Kotku, Koteczku z Cheshire. Oprócz tego: Kot –Dziwak, Szanowny Pan Kot, Kochany pan Znikot oraz Szczere Kocisko czy Dziwakot.  A co ze słowem „mad”?

A Mad Tea-Party – Szalony podwieczorek

W wędrówce po Krainie Czarów Alicja trafia na imprezę u Marcowego Zająca i Kapelusznika. Jednak słowo impreza brzmi zbyt nowocześnie. Jak przetłumaczyć pozornie niewinne określenie – A mad tea-party? Język polski dał tłumaczom pole do popisu. I tak A Mad Tea-Party tłumaczono  jako: „Podwieczorek” (11 / 16 tłumaczy ) z przymiotnikami: „Warjacki”, “Szalony”(6/16) , „Zwariowany”, „Głupi”, „Pomylony” i  „Najgłupszy”, ale też jako „Herbatka”, która może być „obłąkana” lub „zwariowana”. Oprócz tego Alicja mogła brać udział w „Szalonym przyjęciu”, a ukoronowaniem tytułu rozdziału VII jest „A bzik!” Czy to był „Warjacki” podwieczorek u Adeli S., czy „Szalony” u Marii Morawskiej, obie przedwojenne tłumaczki Alicji przedstawiły uczestnika owej imprezy jako kapelusznika. Dopiero Antoni Marianowicz był konsekwentny. Skoro zatytułował rozdział „Zwariowany podwieczorek”, to, według niego, i Kapelusznik musiał być „Zwariowany”.

“Przed domem w cieniu drzewa ustawiony był stół, przy którym siedzieli Szarak Bez Piątej Klepki i Zwariowany Kapelusznik.”

Szalony Kapelusznik Marianowicza

W rozdziale VII u Carrolla  pojawia się Hatter a nie Mad Hatter. Badając polskie tłumaczenia Alicji, zauważyłam, że  Antoni  Marianowicz pierwszy nazwał Kapelusznika zwariowanym. Ten przymiotnik użyło także czterech innych tłumaczy, ale w odniesieniu do samej imprezy.

– Drogi panie Kiciu –Dziwaku- zaczęła raczej nieśmiało…

– A kto mieszka tutaj w okolicy?

– W t y m kierunku mieszka Kapelusznik – rzekł Kot zataczając koło prawą łapą. – A w t y m kierunku (ten sam ruch lewą) – Szarak. Możesz odwiedzić któregoś z nich: obaj są zwariowani.

– Ale ja nie chciałabym mieć do czynienia z wariatami  – rzekła Alicja.

– O, na to nie ma już rady – odparł Kot. Wszyscy mamy tutaj bzika. Ja mam bzika, ty masz bzika.

– Skąd może pan wiedzieć, że ja mam bzika?  -zapytała Alicja.

– Musisz mieć. Inaczej nie przyszłabyś tutaj.  (…)

– A skąd pan wie, że pan jest wariatem ? (Antoni Marianowicz)

Szalony czyli umysłowo chory

Szalony czy wariacki  – który przymiotnik wybrać?  Oto jest pytanie.  Oba mają pozytywne i negatywne konotacje. W zwariowany dzień można mieć szalony pomysł. Można szaleć za czymś albo wariować na punkcie czegoś. Jeśli jednak komuś brakuje piątej klepki, to jest psychicznie chory, bądź udaje takiego. Dla określenia mieszkańców  domku, do którego zamierza dojść Alicja, Cheshire Cat informuje ją o stanie ich umysłów. I tak tłumacze przedstawiają Kapelusznika i Zająca:  Adela S. czy Maria Morawska używają mocniejszych określeń:  „Obaj są wariatami” – Adela S. „Obaj są niezupełnie zdrowi na umyśle. … umysłowo chorzy.” – M.M. U  Marianowicza,  Tabakowskiej i Łozińskiego kot wyjaśnia „ obaj są zwariowani”. Słomczyński przystaje przy słowie „ obłąkani”.  Stiller i Kozak : „stuknięci na umyśle.” U Dworaka, Kaniewskiej, Drewnowskiego, Machay i Braiter „są szaleni”. Inaczej widział te postaci Misiak – „Kapelusznik z głową od parady” i „Pijany Zając” są „kompletnie pomyleni”.  „Zbzikowani”  są u Wasowskiego , a „pomyleni” u Beręsewicza.

Szalony po francusku

– W tamtą stronę – powiedział Kot, machając prawą łapą – mieszka Szalony Kapelusznik, a w tamtą – dodał, machając drugą łapą – Zając marcowy. Idź do kogo chcesz; i tak obaj są stuknięci. (…)

– Ale ja nie chcę się zadawać z wariatami – stwierdziła Alicja. (…)

Szalony Kapelusznik szeroko otworzył oczy, ale powiedział tylko:

– Co ma wspólnego kruk z biurkiem? (…)

– Pierwszy świadek!

Pojawił się Szalony Kapelusznik, z filiżanką w jednej ręce i kromką chleba z masłem w drugiej.

W odróżnieniu od innych polskich tłumaczy Wioleta Gołębiewska przetłumaczyła Alicję w Krainie Czarów  na podstawie wersji francuskiej. Nie znam francuskiego, więc trzeba zapytać romanistów  czy w tym języku Kapelusznik jest Szalony. Poza pełnymi polskimi tłumaczeniami, sprawdziłam także kilka wersji Alicji w Krainie Czarów dla małych dzieci. One też różnią się pod względem określeń wytwórcy kapeluszy. U jednych jest to zwykły Kapelusznik, u innych Szalony (Jeremi Przybora) lub Zwariowany (Elżbieta Śnieżkowska-Bielak).

Mad as a hatter or a March hare

Tylko jeden tłumacz wyjaśnił polskim czytelnikom przyczyny szaleństwa kapelusznika. Jednak w tym wypadku opierał się na informacji podanej przez Martina Gardnera.

47* – przypis Stillera:  

„ Obie postacie też poczęły się z idiomów, za czasów Carrolla potocznych i dzięki Alicji znów spopularyzowanych: mad as a hatter i mad as a March hare. Pierwszy z nich może być kontaminacją z wcześniejszym mad as an adder: wściekły jak żmija ( w ogóle trzeba pamiętać, że mad obejmuje wiele znaczeń: od szalony i obłąkany przez gniewny aż po wściekły). Przede wszystkim wynika z faktu, że kapelusznicy istotnie z reguły ulegali skutkom zatrucia rtęcią, używaną przy wyrobie filcu (czego dzisiaj prawo zabrania w większości krajów). Jest to dygot zwany „drgawki kapelusznicze” i prowadzący do zaburzeń wzroku, mowy i ruchów kończyn, a w dalszych stadiach zaś powodujący halucynacje i inne objawy psychotyczne. Zające natomiast w okresie rui, czyli w marcu, stają się agresywne i wyprawiają rzeczy normalnie niespotykane.”

7* – przypis Martina Gardnera:

“ The phrases „mad as a hatter” and „mad as a march hare” were common at the time Carroll wrote, and of course that was why he created the two characters. “Mad as a hatter” may have been corruption of the earlier  “mad as an adder”  but more likely owes its origin to the fact that until recently hatters actually did go mad. The mercury used in curing felt ( there are now laws against its use in most states and parts of Europe) was a common cause of mercury poisoning. Victims developed a tremor called “hatter’s shakes,” which affected their eyes and limbs and addled their speech. In advanced stages they developed hallucinations and other psychotic symptoms. “Mad as a March hare” aludes to the frenzied capers of male hare during March, its rutting season. P.90

Pytanie o polskiego Szalonego Kapelusznika zadała mi Semperluxus. To pozornie proste pytanie zmusiło mnie do przejrzenia wszystkich polskich tłumaczeń, które posiadam. Teoretycznie Antoni Marianowicz był pierwszym, który dorzucił Kapelusznikowi określenie ZWARIOWANY. Może dlatego Wikipedia podaje także hasło Szalony Kapelusznik ? Jaką jednak postać spotka czytelnik, zależy, którą Alicję w Krainie Czarów weźmie do ręki.